Avqust ayı ərzində ABŞ-ın İranla müharibədə təşəbbüsü tədricən ələ keçirdiyi təəssüratı yaranmışdı. Lakin sentyabrda vəziyyət tamamilə dəyişir: Tehran Vaşinqtonu Hörmüz boğazında yeni eskalasiyaya cəlb etdi, İranla bağlı husilər isə Yəməndə sürətli əməliyyat həyata keçirdilər. Sonuncu amil getdikcə Səudiyyə Ərəbistanına və regionun digər ölkələrinə təzyiq vasitəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir. Bununla yanaşı, Tehran regional nizamın dəyişdirilməsi istiqamətində planlarını çoxdan formalaşdırıb və bu planların konturları İran siyasətçilərinin bəyanatlarında və yerli mətbuatda dərc olunan məqalələrdə getdikcə daha aydın görünür.

Təşəbbüsün yenidən ələ keçirilməsi

Avqustun sonlarına doğru ABŞ-nin İranla qarşıdurmada təşəbbüsü tədricən ələ keçirdiyi barədə təsəvvür formalaşmışdı. Hərbi fəaliyyətin nisbətən səngidiyi bir şəraitdə ABŞ qüvvələri Körfəzdə ticarət gəmilərinin müşayiətini gücləndirdilər. Avqustun 28-də Tramp administrasiyası bildirdi ki, Hörmüz boğazından neft ixracı müharibədən əvvəlki səviyyənin təxminən üçdə ikisinə qədər bərpa olunub. Bundan əvvəl Pentaqon qeyd etmişdi ki, ABŞ qüvvələri boğazı İranın yerləşdirdiyi minalardan tamamilə təmizləyib.

Aydındır ki, ABŞ administrasiyasının bəyanatlarına daha geniş informasiya müharibəsi kontekstində yanaşmaq lazımdır. Məsələn, müstəqil məlumatlar göstərirdi ki, Hörmüz boğazından keçid müharibədən əvvəlki səviyyənin ən yaxşı halda üçdə birinə qədər bərpa olunub. Bununla belə, burada iki mühüm məqamı nəzərə almaq lazımdır. Birincisi, gəmilərin əhəmiyyətli hissəsi transponderlərini söndürərək boğazdan keçirdi və buna görə də açıq mənbələrə əsaslanan monitorinqdə nəzərə alınmamış ola bilər. İkincisi, dəqiq rəqəmlərdən asılı olmayaraq, tendensiya açıq şəkildə artım istiqamətində idi: boğazdan keçən gəmilərin sayı artırdı. Bu, iqtisadi göstəricilərdə də öz əksini tapırdı. Belə ki, avqustun 28-də Hörmüzdən keçən yük axınının artacağı gözləntiləri fonunda neftin qiyməti barel üçün 89 dollara qədər gerilədi və həftə ərzində 5 faiz ucuzlaşdı.

Beləliklə, ABŞ qüvvələri faktiki olaraq Oman sahili boyunca təhlükəsizlik dəhlizi yaratmağa nail olmuşdu. Eyni zamanda, İranın dəniz blokadası davam edirdi. Nəticədə Tehran boğaz üzərində nəzarət imkanlarını tədricən itirir, özü isə cənub limanları vasitəsilə ixrac və idxal imkanlarının ciddi şəkildə məhdudlaşması səbəbindən getdikcə dərinləşən böhranla üz-üzə qalırdı.

Lakin sentyabrın əvvəlində vəziyyət sürətlə dəyişdi. Avqustun 31-də və sentyabrın 1-də həm tankerlərin İran minalarına düşməsi ilə bağlı yeni insidentlər, həm də Tehran qüvvələrinin boğazdan keçən gəmilərə hücumları barədə məlumatlar yayıldı. ABŞ dərhal İran obyektlərinə zərbələrlə cavab verdi. Lakin bu addım sabitliyi bərpa etmək əvəzinə eskalasiyanı daha da genişləndirdi. Vaşinqtonun Tramp tərəfindən elan edilmiş “tankerə qarşı tanker” strategiyası çərçivəsində İran tankerlərinə endirdiyi zərbələr də de-eskalasiyaya gətirib çıxarmadı.

“Tanker müharibəsi”nin miqyası ilə bağlı qiymətləndirmələr mənbədən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. İranın məlumatlarına görə, Tehran sentyabr ayında 18-ə qədər gəmiyə zərbə endirib, lakin bu insidentlərdən yalnız üçü müstəqil şəkildə təsdiqlənib. ABŞ isə eyni dövr ərzində ən azı 10 İran gəmisini məhv edib, baxmayaraq ki, bu rəqəm də daha yüksək ola bilər. Lakin burada daha mühüm məqam İranın qlobal enerji bazarlarına təzyiq göstərməyə nail olmasıdır. Sentyabrın 9-da, husilərin Yəməndə hücumundan hələ əvvəl, neftin qiyməti barel üçün 101 dollar həddini keçdi.

Beləliklə, ABŞ-ın təhlükəsizlik dəhlizi yaratmaqla Körfəzdə vəziyyəti tədricən sabitləşdirmək strategiyası gözlənilən nəticəni verməyib. Bunun əksinə olaraq, İranın eskalasiyanın ardıcıl dalğaları vasitəsilə region ölkələrinə və ABŞ-yə iqtisadi təzyiq göstərmək strategiyası hələ də effektiv alət olaraq qalır. Tehran üçün əsas zəiflik dəniz blokadasıdır. İran bu blokadanı quru marşrutları vasitəsilə yalnız qismən dəf edə bilir.

Başqa sözlə, ABŞ-nin Tehrana qarşı iqtisadi təzyiqi də artır. Bununla belə, hazırda İranın iqtisadi vəziyyəti narahatedici görünsə də, hələ kritik həddə çatmayıb. Bu səbəbdən İslam Respublikası hərbi eskalasiyaya və regional vəziyyətin məqsədyönlü şəkildə destabilizasiyasına arxalanmaqda davam edir. Hazırkı mərhələdə ABŞ bu istiqamətdə İrandan effektiv çəkindirmə mexanizmi tapa bilməyib.

Cəbhənin genişlənməsi

Hörmüz boğazı ətrafında hazırkı vəziyyəti tamamilə yeni hadisə kimi qiymətləndirmək olmaz. Daha çox söhbət bu ilin yazın sonu – yayın əvvəllərində formalaşmış status-kvoya qayıdışdan gedir. Bununla belə, husilərin Yəməndə başlatdığı hücum daha gözlənilməz hadisə oldu və münaqişəyə yeni istiqamət verdi. Əvvəlcə sürətli irəliləyişə nail olan husilər sentyabrın 10-da Moxa limanını ələ keçirdilər. Sentyabrın 11-də onlar cənuba doğru irəliləyərək Bab əl-Məndəb boğazının sahilində yerləşən Dhubab şəhərinə çatdılar. Daha sonra yaxınlıqdakı Mayyun, Böyük və Kiçik Həniş adalarını ələ keçirməyə başladılar. Sentyabrın 17-nə qədər husilər Yəmənin Qırmızı dəniz sahilinin tamamına nəzarəti ələ keçirmişdilər.

Qiyamçıların Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi hökumət qüvvələrinə qarşı sürətli uğuru bir sıra amillərlə izah oluna bilər. Birincisi, gözlənilməzlik amili mühüm rol oynadı. Husilər təxminən 100 min döyüşçünü kifayət qədər gizli şəkildə cəmləşdirə biliblər. Bu isə qarşı tərəfin kəşfiyyat imkanlarının ciddi uğursuzluğuna işarə edir. İkincisi, Yəmən hökumət qüvvələrinin məhdud döyüş qabiliyyəti mühüm amil olub. 2019-cu ilə qədər bu problem qismən Sudan muzdlularının hesabına kompensasiya edilirdi. Onların sayı 15 min nəfərə qədər çatırdı. Lakin Sudandakı çevriliş və Ömər əl-Bəşirin hakimiyyətdən devrilməsindən sonra bu kontingentin Yəməndən çıxarılması başladı və artıq 2020-ci ildə Sudan hərbçiləri Yəməni demək olar ki, tamamilə tərk etdilər. Bundan əlavə, BƏƏ 2019-cu ildən etibarən Yəməndəki qüvvələrini geri çəkməyə başladı. Hökumət qüvvələrinin ən döyüşkən bölmələrinin yaradılmasında məhz Əmirliklərin dəstəyi mühüm rol oynamışdı.

Nəhayət, Səudiyyə Ərəbistanının Hərbi Hava Qüvvələri də özünü ən yaxşı tərəfdən göstərə bilmədi. Rusiyalı hərbi analitik Yuri Lyaminin qeyd etdiyi kimi, “Səudiyyə aviasiyası müharibə illəri ərzində yerdəki müttəfiqlərinə operativ hava dəstəyi göstərməyi öyrənə bilməyib”. Hərbi Hava Qüvvələri ilə quru qoşunları arasındakı koordinasiya, eləcə də yaranan təhdidlərə reaksiya sürəti xüsusilə problemli görünür. Cəbhənin nisbətən statik olduğu şəraitdə bu problem o qədər də kəskin nəzərə çarpmır. Lakin qarşı tərəfin sürətli yarma əməliyyatları həyata keçirməsi zamanı bu çatışmazlıqlar kritik əhəmiyyət kəsb edir.

Strateji nəticələr baxımından husilər ilk dəfə Bab əl-Məndəb boğazına daha birbaşa təsir imkanları əldə ediblər. Başqa sözlə, onlar Qırmızı dənizdən keçən gəmiçiliyi pozmaq imkanına malikdirlər.

Məhz beynəlxalq nəqliyyat sisteminə bu potensial təhdid beynəlxalq medianın əsas narahatlıq mövzusuna çevrilib. Bununla belə, hazırda husilər bu mühüm dəniz arteriyasını bloklamırlar və hərəkatın nümayəndələri gəmiçiliyin azadlığını təmin edəcəklərinə söz veriblər. Keçidə yalnız Səudiyyə Ərəbistanına məxsus gəmilərə icazə verilmir.

Husilərin hazırkı əsas hədəfinin beynəlxalq gəmiçilikdən daha çox Səudiyyə Ərəbistanı olduğunu göstərən digər amillər də var. Buna Yəmən hərəkatının Oman ərazisində ABŞ-la apardığı danışıqlara dair sızan məlumatlar da işarə edir. ABŞ-nin Müharibənin Öyrənilməsi İnstitutunun (ISW) qiymətləndirməsinə görə, husilər ABŞ ilə qarşıdurmanın kəskinləşməsindən yayınmaq, eyni zamanda səudiyyəlilərə təzyiqi davam etdirməkdə maraqlıdırlar. Başqa sözlə, Yəmən üsyançıları öz strateji mövqelərini gücləndirib və istədikləri halda beynəlxalq gündəmə təsir etmək imkanları əldə ediblər. Lakin hazırkı mərhələdə onların məqsədi daha məhdud və praqmatik görünür.

Ər-Riyada təzyiq

Mövzu üzrə ekspertlər husiləri İranın proksi qüvvəsi deyil, Tehranla müttəfiq olan aktor kimi xarakterizə etməyə daha çox meyllidirlər. Başqa sözlə, Yəmən üsyançılarının hücumu əsasən onların öz təşəbbüsü kimi görünür, baxmayaraq ki, bu hücum İran İslam Respublikasının maraqlarına xidmət edir. Buna görə də Tehran husilərin fəaliyyətinin təsirini “Müqavimət oxu”nun digər komponentləri ilə koordinasiya hesabına artırmağa çalışır.

Yəməndə əldə edilən uğurlar fonunda husilər İraqdakı pro-İran qüvvələrlə birlikdə Səudiyyə Ərəbistanının enerji infrastrukturuna qarşı zərbələr kampaniyasına başlayıblar. İraq qüvvələrinin Səudiyyə Ərəbistanının Şərq-Qərb neft kəmərinə endirdiyi zərbə xüsusilə ağır nəticələrə səbəb olub. Neft infrastrukturunun sıradan çıxarılması və husilərin Səudiyyə tankerlərinə hücumları nəticəsində Ər-Riyad sentyabr ayında Qırmızı dəniz üzərindən neft ixracını faktiki olaraq dayandırıb. Eyni zamanda, ABŞ-İran müharibəsi səbəbindən Hörmüz boğazı üzərindən ixrac da ciddi şəkildə çətinləşib.

Səudiyyə Ərəbistanı Tehran üçün məntiqli “zəif həlqə” kimi görünür. Bu ölkə Trampın başlatdığı müharibənin nəticələrindən ciddi şəkildə zərər çəkib. Üstəlik, məhz Ər-Riyadla Vaşinqton arasında ciddi fikir ayrılıqları yaranıb: ABŞ hazırda səudiyyəlilərə husilərin hücumlarını dəf etməkdə kömək etməkdən imtina edib. Mövcud vəziyyət Ər-Riyadı olduqca çətin vəziyyətə sala bilər: ölkənin həm Fars körfəzində, həm də Qırmızı dəniz sahilində neft terminallarına malik olmasına və bütün səylərinə baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanı neft ixrac etmək imkanından məhrum qala bilər.

Bu fonda Tehran Ər-Riyad və regionun digər gücləri ilə danışıqlara hazır olduğunu nümayiş etdirməkdə davam edir. Məlumdur ki, son həftələr ərzində iki tərəf arasında təmaslar olub. Sentyabrın 9-da Səudiyyə Ərəbistanı İrana husilərə təsir göstərməsi xahişi ilə müraciət edib. Sentyabrın 17-də oxşar mesaj Çin vasitəsilə çatdırılıb.

Başqa sözlə, ABŞ-la danışıqlar yolu ilə problemin həlli perspektivləri zəiflədikcə Tehran regional dialoqa daha çox önəm verir. Bununla yanaşı, təzyiq vasitəsi kimi gücdən istifadə etməkdən də çəkinmir və həm öz silahlı qüvvələrinin, həm də Yaxın Şərqdəki müttəfiqlərinin imkanlarından yararlanır. Bu strategiyanın müəyyən məntiqə söykəndiyini mətbuata sızan məlumatlar da göstərir. Belə ki, Reuters Körfəz ölkələrindəki mənbələrə istinadən sentyabrın 13-də yazıb ki, Hörmüz boğazına təzyiqin, husilərin hücumunun və ABŞ-ın husilərlə müharibəyə girmək istəməməsinin birgə təsiri ərəb monarxiyalarını Tehranla anlaşma əldə etməyin artıq seçimdən daha çox zərurətə çevrildiyi qənaətinə gətirir.

Bununla belə, əsas problem belə bir anlaşmanın hansı əsaslar üzərində qurula biləcəyidir. Danışıqlara başlamaq mümkündür, lakin iki mühüm sual açıq qalır: birincisi, İranın tələbləri Körfəz ölkələri üçün məqbul olacaqmı; ikincisi isə, Trampın belə razılaşmaların əldə olunmasına açıq şəkildə maraq göstərmədiyi bir şəraitdə bu tələbləri həyata keçirmək mümkün olacaqmı? Aydındır ki, ABŞ-ın reaksiyası, o cümlədən sanksiyalar, bu ölkələr üçün İranın zərbələri qədər ağır nəticələr yarada bilər.

Tehranın böyük strategiyası

Tanınmış İranşünas-analitik Vəli Nəsrə görə, İranın böyük strategiyası regionun qaçılmaz transformasiya mərhələsinə daxil olması fərziyyəsinə əsaslanır. Tehranın yanaşmasının əsasında iki əsas fərziyyə dayanır:

1. Yaxın Şərqin gələcəyi ABŞ-ın təsirinin zəifləməsi fonunda formalaşacaq.

2. Bu transformasiya regiondakı ənənəvi tərəfdaşlar arasında çoxsaylı ziddiyyətlər yaradır.

Buna görə də, bir tərəfdən, İran yaranan ziddiyyətlərdən istifadə etməklə regional dəyişikliklərə təsir göstərmək üçün geniş imkanlar görür. Digər tərəfdən isə gələcək getdikcə daha xaotik görünür ki, bu da İrana qarşı hərbi və iqtisadi təzyiqin zəifləməsi deməkdir.

İran rəsmilərinin rəsmi açıqlamaları Tehranın baxışı barədə bir qədər daha ətraflı təsəvvür yaradır. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi sentyabrın 19-da etdiyi son çıxışında beynəlxalq qurumların, o cümlədən BMT-nin nüfuz böhranından bəhs edib. Bu kontekstdə o, region üçün aşağıdakı tövsiyələri irəli sürüb: “Yaxın Şərqdə davamlı təhlükəsizlik regiondan kənardan diktə edilə bilməz; regional təhlükəsizlik regionun özünə məxsus olmalıdır və region ölkələri öz təhlükəsizliklərini <…> xarici güclərin müdaxiləsi olmadan müzakirə etmək imkanına malik olmalıdırlar.”

Regional dialoq ideyası İran dövlət yayımçısının bölməsi olan “Pars Today”-də də daha ətraflı şəkildə açıqlanır. Burada Məclis sədri Məhəmməd Bağır Qalibafın bəyanatı təqdim olunur və redaksiya siyasətçinin nəyi nəzərdə tutduğuna dair əlavə izahlar verir. Məqalə Yaxın Şərq üçün yeni təhlükəsizlik arxitekturasının yaradılmasını vurğulayır. Mətndə bunun pakt və ya ittifaq yaratmaqdan deyil, “region ölkələri arasındakı münaqişələri tənzimləməyə imkan verən qaydalar, razılaşmalar, etimadın möhkəmləndirilməsi mexanizmləri və əməkdaşlıq formaları toplusundan” söhbət getdiyi xüsusi qeyd olunur.

Məqalədə həmçinin bu gün hansı istiqamətin əsas prioritet olduğu açıq şəkildə göstərilir: “İranın regionun ərəb ölkələri ilə münasibətləri də həlledici əhəmiyyət daşıyır; çünki Fars körfəzindəki əsas aktorların iştirakı və regional güclər arasında qarşılıqlı anlaşma olmadan hərtərəfli təhlükəsizlik arxitekturası formalaşdırıla bilməz.” Eyni zamanda, İranın bu prosesdə əsas rol oynamaq niyyətində olduğu vurğulanır: “Tehran özünü yalnız mövcud düzənin rəqibi kimi deyil, alternativ düzənin yaradıcılarından biri kimi təqdim etmək niyyətindədir.”

Bu planın ayrı-ayrı elementlərini hələ iyunun 27-də İran parlamenti yanında Tədqiqat Mərkəzinin rəhbəri Babak Negahdari açıqlayıb. O, açıq şəkildə bildirir ki, “Müqavimət oxu təhlükəsizlik arxitekturasının bir hissəsinə çevrilməlidir”. Bundan əlavə, o qeyd edir ki, “Hörmüz boğazı sırf coğrafi dar keçid olmaqdan çıxarılaraq İranın siyasi, iqtisadi və geosiyasi gücünün formalaşdırılması üçün strateji aktivə çevrilməlidir”.

İranın proksi qüvvələr sisteminin rolundan İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna yaxın “Təsnim” agentliyində də bəhs olunur. Məqalədə “Müqavimət oxu doktrinası çərçivəsində Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazları arasındakı strateji əlaqə” nəzərdən keçirilir. Müəlliflər İranı və onun müttəfiqlərini öz coğrafi imkanlarına əsaslanaraq “sırf müdafiə xarakterli koalisiyadan beynəlxalq siyasətə və dünya iqtisadiyyatına birbaşa təsir göstərə bilən aktora çevrilməyə” çağırırlar. Bu arqumenti əsaslandırmaq üçün məqalədə dünya ticarətinin və enerji axınlarının hansı hissəsinin Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazlarından keçdiyinə dair hesablamalar təqdim olunur. Maraqlıdır ki, məqalə avqustun 1-də, Yəməndə husilərin hücumunun başlamasından bir aydan çox əvvəl dərc edilib.

Yekun olaraq demək olar ki, İranın regional təhlükəsizlik konsepsiyası bir neçə mühüm məqam üzərində qurulur. Onun əsasında region ölkələri arasında yazılı və ya yazılmamış razılaşmalar və qaydalar dayanmalıdır, ABŞ isə bu prosesdən kənarda qalmalıdır. “Müqavimət oxu” nəinki ləğv edilməyəcək, həm də yeni təhlükəsizlik arxitekturasının mühüm elementinə çevrilməlidir. Eyni zamanda, Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazları yeni regional düzənin formalaşmasına təsir göstərmək üçün alətlərə çevrilir və Tehrana, eləcə də onun müttəfiqlərinə öz maraqlarını irəli sürməyə imkan verir.